თარგმანები

Nestan Ratiani
უილიამ ჰიუ ოდენი -  აქილევსის ფარი

მთარგმნელისაგან:

      ოდენის ლექსი  ,,აქილევსის ფარი”(1952) წარმოადგენს თავისებურ,  ასე ვთქვათ, ტრაგიკულ  პაროდიას  ჰომეროსის პოემის “ილიადას”  იმ  ვრცელი, ეკფრასისული მომენტისა, სადაც აქილევსის ფარის აღწერა გვაქვს.
    ლექსი ინგლისურენოვანი პოეზიის საგანძურს მიეკუთვნება.
    თავად ავტორისათვის იგი იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, რომ  ორიოდე წელიწადში გამოსულ კრებულსაც  ამ ლექსის  სახელი უწოდა.

    ‘ილიადადან’ და  ანტიკური მითებიდან ცნობილია, რომ აქილევსის ფარი დედამისმა  თეტისმა ჰეფესტოს გამოაჭედინა.
    რიტმიკის თვალსაზრისით, ინგლისური ორიგინალი  გარეგნულად, სტროფულ დონეზე მოწესრიგებული  ლექსია, ხოლო  “შინაგანად”, სტროფშიდა, ტერფულ დონეზე  წარმოადგენს  სხვადასხვასაზომიანი,  იამბურ-ტროქეული ,, თავისუფალი” არათანაზომიერი მონაცვლეობით  შექმნილ რიტმს.
    თითქოს  ასე - ბრბოს გარეგნული უნიფიცირება -  პიროვნების შინაგან “უწესრიგობას” უპირისპირდება.
    სხვადასხვა, არამსგავსი საზომის  მონაცვლეობა  გალაკტიონმაც მოგვცა ,, დომინოში” მსგავს (დაქტილურ) საზომებთან რთული კომბინაციით:

შევდივართ სასახლეში.
წმინდაო, დამიცევ! სუროში საშიშრად მივარდნილ კედლებით
ეს სახლი მაგონებს დაწყევლილ სამარეს:
აქ მკვდრები დაქრიან ზღაპრული რაშებით და ბედის ეტლებით.
ჰაერი სიკვდილით დაფარეს...
განდეგილ ცხოვრებით დღეგრძელი მოხუცი ცხოვრობდა აქ ერთ დროს.
ვინ იყო? სახელი არავინ იცოდა.

მე ვფიქრობ, აქ მან სცადა ექვს და  ოთხტერფიანი დაქტილური საზომების კომბინაციით  - ანტიკური საზომების იმიტირება.
    დაქტილური ჰეგზამეტრის და საერთოდ, ანტიკური საზომების ზუსტი  რეალიზება ქართულ ლექსში - შეუძლებელია, რადგან ჩვენი ენა არ იცნობს  ხმოვნის სიგრძე- სიმოკლეს, რასაც ეს საზომები ეყრდნობა.
    (მე -  ვრცელი სტროფების თარგმნისას  ამ მხრივ,  გალაკტიონის გამოცდილებას დავეყრდენი)
      საზომთა მონაცვლეობას ,( თუმცა თანაბარმარცვლიანობის პირობებში), ქართულ პოეზიაში გალაკტიონამდეც უძველესი ტრადიცია აქვს.(ვეფხისტყაოსანი მაღალი და დაბალი შაირი)
საზომთა  ცვლილება გვაქვს  ბარათაშვილის “მერანის” რიტმშიც:

გასწი, მერანო, შენს ჭენებას არ აქვს სამძღვარი,
და ნიავს მიეც ფიქრი ჩემი, შავად მღელვარი!

გაკვეთე ქარი, გააპე წყალი, გარდაიარე კლდენი და ღრენი,
გასწი, გაკურცხლე და შემიმოკლე მოუთმენელსა სავალნი დღენი!

    ამ  და სხვა არაერთი ლექსის თარგმნისას    სირთულეს ქმნის ინგლისურისა (she/ he) და სხვა არაერთი ენისგან განსხვავებით, ქართულ  ენაში ნაცვალსახელის სქესის უქონლობა (ის/ის). ხშირად საჭირო ხდება რაიმე, დამატებითი სიცხადის შეტანა ტექსტში, რათა  თარგმანში ორიგინალისეული სახე სრულიად გაუგებარი არ გამოვიდეს.
  მე  თავიდანვე შემოვიტანე ,,ქალი”, რომ გასაგები ყოფილიყო, რა ხდება ამ არცთუ მარტივ ლექსში.

    დასაწყისში  პაროდია ვახსენე და  აქ დავაზუსტებ. აქილევსის  ფარზე, მიღებული აზრის თანახმად, კაცობრიობის მთელი მომავალია გამოსახული.
ოდენის ხედვით, ეს მომავალი - უაზრო ომთა მომავალია, სადაც სახე-განსჯა- ხმადაკარგული სტატისტიკურ სიმრავლედ ქცეული, ღირსებადამცრობილი ხალხი იწირება.

ლექსი რიტმულად  ორი ტიპის სტროფისგან შედგება.

პირველი - რვატაეპიანი  ასეთია -  მოკლე “საზომით” მასში გადმოცემულია ანტიკური მითი,  ოდენისეული ინტერპრეტაციით. იგი მხოლოდ ბოლოშია გარითმული (0C0C), თუმცა მკვლევართა რაღაც ნაწილი იქ აღმოჩენილ არაკანონზომიერ, ასე ვთქვათ, მინიშნებით რითმებსაც აფიქსირებენ, ხოლო მასთან დაპირისპირებული მეორე ,,სამეფო” - ვრცელი სტროფი, რომელიც  შვიდტაეპიანია და თანამედროვე ყოფას, უაზრო ომების,  ომში დაუნდობლად განწირული,  საინფორმაციო საშუალებით  ( აქ -  რადიოს ხმით) მართვადი, ორგანიზებადი,  ინდივიდუალობადაკარგული ბრბოს  -  მეორე მსოფლიო ომისთვის ნიშნეულ სურათს გადმოგვცემს, თავიდან ბოლომდე გარითმულია, თითქოს ძალმომრეობის გამო (?) მეტისმეტად ორგანიზებული (ABABBCC)


უ.ჰ. ოდენი

აქილევსის ფარი

მის ზურგსუკნიდან წინ გადახედვას ცდილობდა ქალი,
სურდა ეხილა  ლერწები და ზეთისხილები,
და მარმარილოს ქალაქები - მმართველიანი,
უხედნავ ზღვებზე  ხომალდები,
მაგრამ ლაპლაპა ლითონზე ჩანდა,
რომ  შეეცვალა ყველაფერი.
იყო უდაბნო ხელოვნური
და იყო ზეცა  ტყვიისფერი.


მოჩანდა მინდვრები ბერწი და უსახო, რაღაც მიწისფერი,
არც ღერი ბალახი,  არც  სამოსახლოსი ნიშანი  რამგვარი,
არ იპოვებოდა არცა რამ საზრდო და არც თავშესაფარი,
და მაინც,  ავსებდა ან უსახურებას ბრბო
ფეხზე დამდგარი.
ყველა ერთნაირი, ურიცხვი სიმრავლე,  არაფრის ნამგვანი.
თვალი მილიონი, ჩექმა მილიონი იქ ჩამწკრივებული,
არაფრისმთქმელები,  ნიშნის მომლოდინედ იქ გაჩერებული.

ხმა იყო ჰაერში,  სახე არსად ჩანდა,  ისე ვრცელდებოდა,
ამბობდა, - ამართლებს მიზეზს სტატისტიკა,
სამართლის ასეთის.
ხმის ტონი  მშრალი კი მისებრ მოსწორებულ ალაგს ედებოდა,
არვინ იწონებდა და  არც განსასჯელად არ ბჭობდა არც ერთი.
კოლონა კოლონას მტვრის ბუღში მისდევდა, ვით მტვერი მტვერს ერთვის,
მარშით მიდიოდნენ,  გამძლებნი რწმენისა,
ლოგიკით მოგვრილის,
და  სადღაც  მზად იყო მათი მომლოდინე  მწუხარე ადგილი.

მის ზურგსუკნიდან წინ  გადახედვას ცდილობდა ქალი,
სურდა  ეხილა რიტუალური ღვთისმოსავობა,
უშობელები, ყელზე თეთრი  ყვავილწნულებით,
სასმლის კურთხევა  და მსხვერპლშეწირვა,
მაგრამ ლაპლაპა  ლითონზე არსად
მოჩანდა რამე საკურთხეველი.
იხილა მხოლოდ მოთამაშე შუქი გრდემლური.
სხვა სცენა იყო  იქ სახილველი.

არის  სასამართლო საველე შეკრული აქ მავთულხლართებით,
და პირებს სამხედროს  (მოწყენას  უქარვებს -    ხუმრობა ვიღაცის)
ისეთი სიცხეა, რომ  დაცვას ფორმაში  სული ეხუთება,
  ბრბო ჩვეულებრივი,  შემყრელი მრავალის      მორჩილის მის კაცის,
უსიტყვოდ მცქერალის, უძრავის, უთქმელის და მზერანატაცის:
სამი ფერწასული  როგორ გაიყვანეს, უცქერენ ასობით,
და როგორ მიაბეს მერე სათითაოდ ბოძს, მიწას  ჩასობილს.

მასა და დიდება  ამა სამყაროსი; ყოველი,  სიმძიმე
უჭირავს რასაც კი, და  მასას  უცვლელად ინახავს,
სულ სხვათა  ხელშია; ხოლო დარჩენილი ესაა, რამ  მცირე,
შველას არ მოელის, იმედი ფუჭია, მიზნად  ვერც ისახავს.
მტერმა აისრულა უკვე,  რაც უნდოდა,  აწია საძრახავს,
ღირსებაშელახულს სხვა რა დაემართოს, სირცხვილი ნამდვილი,
ჯერ მოკვდნენ კაცებად, ვიდრე მათ სხეულებს დაუდგა სიკვდილი.

მის ზურგსუკნიდან  წინ გადახედვას ცდილობდა  ქალი,
სურდა ეხილა  თამაშები ათლეტებისა,
კაცნი  და ქალნი  - იქ მროკველები,
მოქნილ კიდურთა ტკბილად მრხეველნი,
და  მუსიკაზე მარდად, მარდად  მომოძრავენი,
მაგრამ იმ ფარზე,  მოლაპლაპეზე
მის ხელს ენება,
რომ საცეკვაო  მოედნის ნაცვლად,
იქ სარეველამოდებული ექმნა ველები.

ტანჩამოძონძილი ვიღაც აბეზარი უმიზნო, ეული,
ნაბიჯს ანელებდა, იქ რომ ჩაივლიდა,  ჩიტმა კი პატარამ
აასწრო  აფრენა ქვას, კარგად ნამიზნებს,
იყო მიჩვეული.
იხმარეს ის ქალნი, ორ ბიჭს კი მესამემ დანა გაუყარა.
და  იგი ფიქრობდა, რომ აქსიომაა, არ არის ქვეყანა,
სადაც შესრულდება  სიტყვა რამ ნათქვამი და დაპირებული
ან ერთიც იტირებს,  რადგან მეორეა იქ  ატირებული.

ის  თხელტუჩება,  იარაღთა  გამომჭედელი,  კოჭლი ჰეფესტო  სავალს გაუყვა,
ხოლო თეტისი - მკერდმოელვარე
დაჰქვითინებდა სასოწარკვეთით
იმას, რაც ღმერთმა  გამოჭედა
საამებლად  ძისა მისისა, სწორუპოვარი, უმძლეველო და
რკინისგულა, კაცთა მომსრავი აქილევსისთვის,
დიდხანს სიცოცხლე ამაქვეყნად რომ აღარ ელოდა.

(თარგმანი ნინო დარბაისელისა)

W. H. Auden

The Shield of Achilles

    She looked over his shoulder
      For vines and olive trees,
    Marble well-governed cities
      And ships upon untamed seas,
    But there on the shining metal
      His hands had put instead
    An artificial wilderness
      And a sky like lead.

A plain without a feature, bare and brown,
  No blade of grass, no sign of neighborhood,
Nothing to eat and nowhere to sit down,
  Yet, congregated on its blankness, stood
  An unintelligible multitude,
A million eyes, a million boots in line,
Without expression, waiting for a sign.

Out of the air a voice without a face
  Proved by statistics that some cause was just
In tones as dry and level as the place:
  No one was cheered and nothing was discussed;
  Column by column in a cloud of dust
They marched away enduring a belief
Whose logic brought them, somewhere else, to grief.

    She looked over his shoulder
      For ritual pieties,
    White flower-garlanded heifers,
      Libation and sacrifice,
    But there on the shining metal
      Where the altar should have been,
    She saw by his flickering forge-light
      Quite another scene.

Barbed wire enclosed an arbitrary spot
  Where bored officials lounged (one cracked a joke)
And sentries sweated for the day was hot:
  A crowd of ordinary decent folk
  Watched from without and neither moved nor spoke
As three pale figures were led forth and bound
To three posts driven upright in the ground.

The mass and majesty of this world, all
  That carries weight and always weighs the same
Lay in the hands of others; they were small
  And could not hope for help and no help came:
  What their foes liked to do was done, their shame
Was all the worst could wish; they lost their pride
And died as men before their bodies died.

    She looked over his shoulder
      For athletes at their games,
    Men and women in a dance
      Moving their sweet limbs
    Quick, quick, to music,
      But there on the shining shield
    His hands had set no dancing-floor
      But a weed-choked field.

A ragged urchin, aimless and alone,
  Loitered about that vacancy; a bird
Flew up to safety from his well-aimed stone:
  That girls are raped, that two boys knife a third,
  Were axioms to him, who'd never heard
Of any world where promises were kept,
Or one could weep because another wept.

    The thin-lipped armorer,
      Hephaestos, hobbled away,
    Thetis of the shining breasts
      Cried out in dismay
    At what the god had wrought
      To please her son, the strong
    Iron-hearted man-slaying Achilles
      Who would not live long.

1952

ილუსტრაციებზე
რუბენსი -  ჰეფესტო  აქილევსის ფარს გადასცემს თეტისს
ვან დეიკი -  ჰეფესტო  აქილევსის საჭურველს გადასცემს თეტისს..

არა, ამას ჩემი გული ვერ გადაიტანს.
დავდე ოდენის შედევრის ,, აქილევსის ფარის” თარგმანი.
ნუ კარგი, ჟანრის გამოცვლა და თარგმანის დაწერა დამვიწყებია.
ნუ კარგი, ჩემს ერთგულ მკითხველ მუხას იმ დროს არ ეცალა და როცა დაბრუნდა, ახლები კი წაიკითხა, ხოლო ოდენი, უკვე ძალიან დაბლა იყო ჩასული და გამორჩა.
პატივცემულო  ურაკპარაკელო ავტორებო,  მხოლოდ საკუთარ ნაწერს რომ კითხულობთ აქ, რომელიმე თქვენგანს ან ოდენზე უკეთესი დაგიწერიათ რამე, ან ჩემს თარგმანზე უკეთესს იცნობთ?
მეც გამაცანით, გამიხარდება, ღუ ვნახავ, რომ ორიგინალისეული სირთულეები ვინმემ უკეთესად დაძლია თარგმანში.

მუხა საყვარელო!
ფიროსმანზე  - კი ნახავდი. თავიდან  - მარტო ეკფრასისი იყო და მერე თხზვამ რომ გამიტაცა.

  მახსოვდა, რომ მქონდა  მთლიანად ეკფრასისის აღწერის  ნიმუში (ისტორიული ფოტოს აღწერა)  მაგრამ ლექსისა  არც სათაური მახსოვდა, არც შიგ რა ეწერა, რაე იყო და  აი- ვიპოვე, ვაშააა!

ნინო დარბაისელი

ქალი ფორთოხალს ჰყიდის

ფოტოა ძველთაძველი - შავ-თეთრი აღსაწერი,
ორ ასეულზე შორი  ზედ აწერია  წელი -
იტალიისთვის ბრძოლა
კარგა ხნით განაწელი.
ფოტოზე მოსჩანს რომი,
ანტიკურ თაღთა რიგი -
- გზაჯვარედინი იგი
ქვეყნის ოთხივე კიდის.
კოლიზიუმთან, სადაც დასაწყისია ხიდის,
ხიდქვეშ ტიბერის წყალი ჩქარი დინებით მიდის,
მოსაწყენია  სადაც სმენა  და ცქერა გიდის,
წარმოსახვათა გამო
თვალთაგან ცრემლი გიდის
და ცემა გესმის შენი გულის -  სიმძიმის მზიდის,
აღარც თავი გაქვს რიდის,
აღარც დანახვა გინდა,
რამე თვალმოსაჭიდის.

უკანა ფონზე
ქუჩა - სამი ურემი მიდის,
ჯორშებმულ ურმებს მიაქვთ დასადგამ- დასაკიდი,
წინ - მარტოხელა ქალი,
დამჭკნარ ფორთოხალს ჰყიდის.

- შენ მყიდველი თქვი, თორემ
გადახდას - მოუვლიდი,
რომც არ  ჰქონოდა ფული,
რამეშიც გაუბრიდი,
რომ გაგეყიდა ცოტა, დანარჩენს - გადაყრიდი,
მაგრამ მყიდველი არ ჩანს,
რადგან ომია დიდი.

ესეც - შავ-თეთრი ფოტო,
თავი რომ მოსჩანს ხიდის
და ხიდისთავზე ქალი
დამჭკნარ - ფორთოხალს ჰყიდის.

მარტივად დაიხსომეთ, ეკფრასისი -  რაიმეს აღწერაა.

დავიმახსოვრებ , დავიმახსოვრებ !

ფიროსმანის  ნამუშევარის  გალექსება  რომ  შემეძლოს აქ რა მინდა , პოეთთა სახლის თავმDომარე ვიქნებოდი.

მუხა საყვარელო!
დამადასტურებელი საბუთი, რომელიც რატი ამაღლობლის აბსურდული აზრიდან, გრიგოლ ორბელიანის ლექსი ეკფრასისის ნიმუშიაო, მისხალსაც აღარ ტოვებს, ფეისბუქის ჩემს გვერდზეა - ბეთანიის
ფრესკა, რომელზე გამოსახული მეფეც ცაში კი არა, წინ იყურება.